Historia kościół św. Mikołaja, w którym obecnie znajduje się słupska biblioteka odzwierciedla złożone losy naszego miasta. Budynek z czerwonej cegły przez lata służył jako świątynia, ale był w swojej historii także wozownią, przytułkiem, a nawet szkołą. Gmach kilka razy popadał w ruinę i był odbudowany.

 

Pierwsze wzmianki o kościele św. Mikołaja w Słupsku w dokumentach pisanych pojawiają się pod koniec XIII stulecia. Dokładnie w  1276 roku Książe Mściwój II nadał kościół siostrom norbertankom z klasztoru koło Trzebiatowa. Nadanie to później potwierdzili arcybiskup Jakub z Gniezna oraz późniejszy król Władysław Łokietek.

Pewne jest, że kościół św. Mikołaja jest starszy. Była to druga w Słupsku świątynia po kościele św. Piotra.  Jednak pierwsza o charakterze parafialnym. Wiadomo także, że jednym z pierwszych kapelanów w św. Mikołaju był niejaki Herman. Ze starych dokumentów wynika, że z nadania był właścicielem dzisiejszej dzielnicy Słupska, a dawniej wsi Ryczewo. O kościele z XIII wieku wiadomo nie wiele. Pewne, że był budowlą drewnianą, bo większość pomorskich kościołów z tego czasu wykonana była z tego budulca. Jednak do dzisiaj nie potwierdzono, w którym miejscu dokładnie stał. Historycy spierają się, czy stał na prawym, czy też lewym brzegu Słupi. Większość źródeł podaje, że drewniany kościół stał jednak na miejscu obecnej świątyni.

W rok po relokacji Słupska w 1310 roku margrabiowie brandenburscy Jan i Waldemar dali stacjonującym w Słupsku norbertankom prawo budowy nowego klasztoru. Kościół ostatecznie zbudowano jeszcze w XIV wieku. Kościół jest orientowany, co oznacza, że jego prezbiterium jest od wschodniej strony. Jednak właśnie takie posadowienie kościoła w stosunku do przebiegu rzeki pozwala sądzić, że miał on stanowić znak nawigacyjny określający położenie portu rzecznego. Do kościoła murowanego z czerwonej cegły z czasem dobudowano zabudowania klasztorne. Do momentu reformacji kościół pełnił funkcję parafialnego. Jak można wyczytać w karcie zabytku w latach 1492-93 założona została wikaria.

 

Czasy reformacji dla kościoła św. Mikołaja podobnie jak dla większości świątyń i klasztorów był trudne. W roku 1522 kościołowi przydzielono zarządcę, ograniczono prawa i majątek norbertankom, które nadal utrzymywały nabożeństwa w kościele. W roku 1569 klasztor otrzymał nową ordynację. Według niej norbertanki mogły utrzymać jedynie 20 cel. Faktycznie było dziewięć. Sam kościół przestał pełnić funkcję sakralną. Plebania została zburzona. Przez lata kościół stał nie użytkowany i popadał w ruinę. W drugiej połowie XVII wieku miasto nawiedził ogromny pożar. Żywioł z 1665 roku nie oszczędził także gotyckiej budowli. Z dawnej świątyni ocalały jedynie mury. Kilka lat później rozpoczęto odbudowę budynków klasztornych, a sam kościół w celu zabezpieczenie nakryto drewnianym dachem. Odbudowa kościoła zakończyła się w 1737 roku. Wówczas świątynia przeszłą we władanie ewangelików. Po kilku latach kościół trafił w ręce stacjonujących w mieście Rosjan. Służył im jako wozownia i magazyny. W drugiej połowie XVIII stulecia król Fryderyk II przekazał budynek miastu. Ówcześni włodarze Słupska w ciągu dwóch lat dokonali przebudowania kościoła na szkołę dla ubogich wraz z internatem. Gotycki gmach podzielono na trzy kondygnacje, otynkowano na biało i czerwono, a wieżę przykryto płaskim dachem i wieńczono charakterystycznymi czterema wieżyczkami. Wcześniej dach wieży był szpiczasty. Taki właśnie widnieje na sztychu mapy Lubinusa z 1618 roku. Według niej kościół miał wysoki, ostrosłupowy dach.

 

W przebudowanym kościele wyznaczono szerokie korytarze oraz pomieszczenia. Jak można wyczytać w dokumentacji zabytku było tam 12 mieszkań, sześć kuchni i wiele izb szkolnych. Na początku XIX stulecia w kościele przekształcono obiekt w szkołę elementarną. W następnych latach kościół przeszedł kolejną przebudowę w stylu neogotyckim. Przywrócono mu wówczas miedzy innymi gotyckie okna. Wówczas także w budynkach poklasztornych mieścił się przytułek  dla osieroconych córek oficerów i wysoką rangą urzędników.

Budynek stał spokojnie do 1945 roku. Wówczas całe centrum miasta strawił pożar. Ogień nie oszczędził także dawnego kościoła św. Mikołaja. Wypaliło się praktycznie całe wnętrze budynku wraz ze stropami i ścianami. Kościół popadł kolejny raz w ruinę. Dziesięć lat później zinwentaryzowano ruiny kościoła. W 1963 rozebrano zgliszcza klasztoru, a dwa lata później przystąpiono do odbudowy kościoła. W jej trakcie przewrócono zewnętrzny wygląd z drugiej połowy XIX wieku. W roku 1971 podczas Dni Słupska w gmachu otwarto Miejską i Powiatową Bibliotekę, która po dziś dzień służy słupszczanom.

 

Daty z historii kościoła

1276 – wzmianka o kościele w dokumencie Mściwoja II

1281 – założenie klasztoru norbertanek

1311 – przywilej dla zakonnic i budowa ceglanej świątyni

XVI w – reformacja i stopniowe chylenie się ku upadkowi kościoła i klasztoru

1569 – likwidacja dóbr klasztornych

1665 – pożar miasta. Z kościoła zostały tylko mury

1673 – odbudowa klasztoru. Kościół wówczas przykryto płaskim dachem w celu zabezpieczenia

1737 – ewangelicki kościół garnizonowy

Po 1760 – w kościele powstaje wozownia i magazyny

1771 – obiekt przejmuje miasto na szkołę dla ubogich

1819 – szkoła elementarna

1867 – neogotycka przebudowa

XIX/XX wiek – przytułek dla córek oficerów i urzędników

1945 – kościół i klasztor po pożarze w ruinie

1963 – uprzątnięcie ruin klasztoru

1965 – rozpoczęcie odbudowy kościoła

1971 – otwarcie biblioteki

 

Małgorzata Romankiewicz, Studenckie Koło Naukowe Historyków Akademii Pomorskiej

Udostępnij.