Dla ówcześnie żyjących władca kontrowersyjny, budzący liczne emocje. Obecnie nieco zapomniany, ze względu na dokonania poprzednika (Eryka I) i następcy (Bogusław X Wielki). Dziś opowieść o jednym z najciekawszych władców pomorskich, próbującym jednoczyć kraj w niezwykle burzliwych czasach.

 

Eryk II urodził się ok. 1420/25 r. Był starszym synem rządzącego w Wołogoszczy (Wolgast)  Warcisława IX (jednego z fundatorów pierwszego pomorskiego uniwersytetu w Gryfii). Początkowo nic nie wskazywało, że odegra jakąś istotną rolę w dziejach Pomorza. Państwo podzielone było wówczas na kilka dzielnic, gdzie rządziły poszczególne linie pomorskiej dynastii – szczecińska, słupska i wołogoska. Erykowi sprzyjało jednak szczęście. W 1451 r. – w wyniku wymierania poszczególnych Gryfitów – przy życiu pozostało jedynie kilku przedstawicieli tego rodu: Eryk, jego ojciec, brat Warcisław X, rządzący księstwem słupskim stary Eryk I, zdetronizowany władca Skandynawii, oraz Otton III szczeciński – 7–letnie dziecko, ostatni ze swojej linii. Aby zabezpieczyć się przed wygaśnięciem dynastii, Eryk II poślubił bratanicę „starego” Eryka, spokrewnioną z Piastami mazowieckimi Zofię, dziedziczkę tronu słupskiego. Ich związek był klasycznym małżeństwem z rozsądku – z jednej strony żona urodziła mu 4 synów i 5 córek oraz aktywnie wspierała go na arenie międzynarodowej, z drugiej zaś konflikty budziła kontrola nad skarbem Eryka I (którego Zofia była spadkobiercą) oraz częsta nieobecność Eryka II, przebywającego w innych częściach państwa.

Gryfita objął władzę w niezwykle niespokojnych czasach. Na Pomorzu codziennością były  starcia pomiędzy miastami, rycerstwem a książętami, starającymi się umocnić swoją słabą pozycję. Wielkimi krokami zbliżała się decydująca rozprawa pomiędzy Zakonem Krzyżackim a Polską Kazimierza Jagiellończyka – w 1454 r. wybuchła tzw. wojna trzynastoletnia. Obaj Erykowie podeszli do toczącego się starcia w odmienny sposób – stary Eryk sprzyjał Krzyżakom, zaś młodszy poszedł na układ z Polską i w 1455 r. otrzymał od króla Kazimierza w tzw. „wierne ręce” ziemię lęborską i bytowską. Zaogniło to konflikt pomiędzy starym władcą, a jego następcą, któremu kres położyła dopiero śmierć Eryka I w 1459 r.

Po przejęciu władzy w księstwie wołogoskim w 1457 r. oraz w słupskim (1459 r.) Eryk musiał zająć się również uspokojeniem sytuacji wewnątrz państwa. Ostry konflikt o prawo do bezpośredniego eksportu zboża trwał pomiędzy Szczecinem, a Stargardem, należącym wtedy do księstwa słupskiego. Władzy biskupa kamieńskiego nie chciał uznać będący u szczytu potęgi Kołobrzeg. Walkę ze Strzałowem (Stralsund) i Gryfią (Greifswald) Eryk i Warcisław X (który przejął władzę nad Rugią i Strzałowem) prowadzili za pomocą… napadów rabunkowych na kupców pochodzących z tych miast. Dodatkowo, pozycji Eryka na Pomorzu zagroził książę szczeciński Otton, żądający zachodniej części księstwa słupskiego – między Szczecinem a Nowogardem. Za młodym władcą stali Brandenburczycy, Dania i… Warcisław X (który ożenił się z księżną brandenburską Elżbietą, owdowiałą matką księcia – w ten sposób stał się ojczymem Ottona). Być może Eryk poradziłby sobie z zagrożeniem, gdyby nie katastrofa na wschodzie…

W 1460 r. z walk na Pomorzu Gdańskim wzmocnieni wyszli Krzyżacy. Zaniepokojone stany księstwa słupskiego, obawiające się rewanżu Zakonu za zagarnięcie Bytowa i Lęborka, przekonały Eryka do oddania wielkiemu mistrzowi obu tych miast w zamian za pozostawienie ziemi słupskiej w spokoju. Król Kazimierz oraz Gdańsk odebrały to posunięcie jako akt zdrady – w odpowiedzi gdańszczanie konfiskowali towary kupców z ziem Eryka, zaś w 1461 r. na Szczecinek spadł najazd pospolitego ruszenia wielkopolskiego, wspartego przez oddział Tatarów litewskich. Eryk wsparł jeszcze Krzyżaków w 1462 r., wysyłając oddział, który nie dotarł jednak na czas do rozbitych pod Świecinem przez wojska polskie i gdańskie sił zakonnych. W tym samym czasie rozsypało się panowanie Eryka w zachodniej części księstwa słupskiego. Pod naciskiem Danii, Brandenburgii i swego brata Warcisława, książę oddał Ottonowi szczecińskiemu ziemie ze Stargardem (przez co wygasł konflikt szczecińsko–stargardzki), Łobzem, Kamieniem, Płotami, Nowogardem i Gryfinem. Przy Eryku pozostały jedynie Słupsk, Darłowo, Sławno, Szczecinek i Białogard (Koszalin i Kołobrzeg należały do biskupów kamieńskich).

Przełom przyniósł rok 1464. W wyniku zarazy zmarł bezpotomnie w wieku 20 lat władca Szczecina Otton III. Ta sama zaraza zabiła również dwóch synów Warcisława X. Eryk znalazł się w komfortowej sytuacji. Sprzyjał mu też fakt, że nie musiał oglądać się na Zakon, skazany już na porażkę w starciu z Polską. Dzięki wstawiennictwu swojej żony, w 1466 r. Gryfita pogodził się z Kazimierzem Jagiellończykiem i otrzymał zgodę na przejęcie władzy nad Lęborkiem i Bytowem po wykupieniu obu tych miast z rąk najemników krzyżackich. Ziem tych nie otrzymywał jednak na stałe – w toczących się rok później rokowaniach ustalono, że ziemia lęborsko–bytowska formalnie należy do Polski, choć to książę słupski sprawował nad nią faktyczny, dożywotni zarząd.

W tym samym czasie trwała walka o tron szczeciński, którego stany uznały zwierzchnictwo i Eryka, i Warcisława (któremu w tym czasie rozleciało się małżeństwo z księżną brandenburską, przez co stał się lojalnym sojusznikiem brata). Elektorzy, chcąc zdobyć Szczecin (lub zmusić Gryfitów do złożenia hołdu lennego), uzyskali poparcie cesarza, Pomorzanie zaś – wsparcie Polski. W 1468 r., po kilkuletnich przepychankach dyplomatycznych, Brandenburczycy, wsparci przez Meklemburgię, najechali na księstwo pomorskie i odnieśli liczne sukcesy, zdobywając tereny na południowy zachód od Szczecina, tj. Marchię Wkrzańską, co zagroziło samej stolicy Pomorza. W odpowiedzi Eryk i Warcisław przeprowadzili kilka rajdów odwetowych, lecz to nie doprowadziło do odzyskania utraconych terenów. Osamotnieni w walce, musieli w 1472 r. w Prenzlau podpisać traktat z elektorem Albrechtem Achillesem – w zamian za władzę nad Szczecinem Gryfici musieli złożyć hołd z tych ziem Bradenburczykom, którzy dodatkowo zachowali wszystkie swoje zdobycze. Eryk II szykował się do kolejnej wojny, lecz już nie zdążył – zmarł w 1474 r. w Wołogoszczy podczas zarazy, która nawiedziła Pomorze. Rok 1474 r. jako jedyny z jego synów przeżyje Bogusław X, który obejmie po nim władzę, a 4 lata później – zjednoczy całe księstwo.

Jak oceniać Eryka? Był to człowiek swoich czasów, zdolny do wielu posunięć w celu osiągnięcia własnych celów. Potrafił utrzymać jedność państwa, mimo ciężkich kompromisów, na które musiał iść. W wojnie trzynastoletniej – dzięki ciągłemu lawirowaniu – znalazł się w obozie zwycięzców, przez co to on na stałe związał Lębork i Bytów z Pomorzem Zachodnim. Nie zdążył wprawdzie do końca zjednoczyć księstwa, ale jego wysiłki umożliwiły dokonanie tego jego synowi.

Arkadiusz Piecyk, Studencki Koło Naukowe Historyków Akademii Pomorskiej

 

 

Udostępnij.